PFAS là gì? Hóa chất vĩnh cửu và rủi ro trong nước sinh hoạt

PFAS đang được nhắc đến ngày càng nhiều trong các báo cáo môi trường và y tế công cộng. Dù không màu, không mùi và rất khó nhận biết bằng cảm quan, nhóm hóa chất này có thể tồn tại âm thầm trong nước sinh hoạt, thực phẩm và nhiều vật dụng quen thuộc hằng ngày. Việc hiểu đúng PFAS là gì và vì sao chúng nguy hiểm là bước quan trọng để giảm các tác hại tiềm ẩn trong nước sinh hoạt đối với sức khỏe lâu dài.

PFAS – “hóa chất vĩnh cửu” tồn tại dai dẳng trong môi trường

PFAS (Per- and Polyfluoroalkyl Substances) là tên gọi chung của hơn 4.700 hợp chất hóa học tổng hợp, được đặc trưng bởi liên kết carbon–fluor cực kỳ bền vững. Chính cấu trúc này khiến PFAS gần như không bị phân hủy trong môi trường tự nhiên.

Vì sao PFAS được gọi là “hóa chất vĩnh cửu”?

• Liên kết carbon–fluor là một trong những liên kết hóa học bền nhất từng được con người tạo ra. Nhờ đó, PFAS chịu được nhiệt độ cao, chống nước, chống dầu và chống bám bẩn rất tốt. Tuy nhiên, mặt trái là chúng tồn tại hàng chục năm trong đất, nước và cơ thể sinh vật.

PFAS tích tụ và lan truyền như thế nào?

• PFAS không chỉ tồn tại tại nơi phát thải mà còn có khả năng lan truyền xa qua nguồn nước mặt, nước ngầm và chuỗi thực phẩm. Khi xâm nhập vào cơ thể người, chúng tích tụ sinh học theo thời gian và rất khó đào thải hoàn toàn.

PFAS xuất hiện ở đâu trong đời sống hằng ngày?

PFAS không phải là hóa chất hiếm gặp mà hiện diện trong rất nhiều môi trường tiếp xúc quen thuộc.

Trong sản phẩm tiêu dùng

• Chảo chống dính, nồi phủ lớp fluoropolymer
• Quần áo, giày dép chống thấm nước
• Mỹ phẩm chống trôi, son lì, mascara

Trong bao bì và thực phẩm

• Giấy gói thức ăn nhanh chống dầu mỡ
• Hộp đựng thực phẩm dùng một lần
• Một số lớp phủ bên trong bao bì thực phẩm

Trong môi trường nước sinh hoạt

• PFAS có thể xâm nhập vào nước máy, nước giếng và nước bể chứa thông qua hoạt động công nghiệp, xử lý rác thải hoặc dòng chảy bề mặt. Đây là con đường phơi nhiễm đáng lo ngại vì nước được sử dụng hằng ngày cho tắm, giặt, nấu ăn và sinh hoạt.

Tác hại của PFAS đối với sức khỏe con người

Nhiều nghiên cứu y khoa quốc tế đã chỉ ra mối liên hệ giữa PFAS và các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt khi phơi nhiễm kéo dài.

Tăng nguy cơ ung thư

• PFAS được ghi nhận có liên quan đến ung thư gan, thận và tinh hoàn. Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy người sống trong khu vực có nước uống nhiễm PFAS có nguy cơ mắc một số loại ung thư cao hơn mức trung bình.

Rối loạn hệ miễn dịch

• PFAS có thể làm suy giảm khả năng đáp ứng miễn dịch, khiến vaccine kém hiệu quả hơn và cơ thể dễ nhiễm bệnh. Trẻ em là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất.

Rối loạn nội tiết và sinh sản

• Một số hợp chất PFAS ảnh hưởng đến hormone sinh sản, làm rối loạn kinh nguyệt, giảm khả năng sinh sản và tác động đến sự phát triển của thai nhi.

Tổn thương gan và rối loạn chuyển hóa

• Nghiên cứu tổng quan y khoa cho thấy PFAS có liên quan đến tăng men gan và rối loạn chuyển hóa lipid, làm gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch và các bệnh mạn tính khác.

PFAS trong nước sinh hoạt – rủi ro khó nhận biết

Nước sinh hoạt nhiễm PFAS thường vẫn trong, không mùi và không vị, khiến người dùng khó nhận ra nguy cơ bằng cảm giác thông thường.

Thực trạng trên thế giới

• PFAS đã được phát hiện trong hàng nghìn hệ thống cấp nước công cộng
• Nhiều quốc gia bắt đầu ban hành ngưỡng kiểm soát PFAS rất nghiêm ngặt
• Xu hướng chung là giảm tối đa phơi nhiễm lâu dài qua nước uống và sinh hoạt

Tại Việt Nam cần lưu ý điều gì?

• Dù chưa có quy chuẩn riêng cho PFAS trong nước sinh hoạt, các chuyên gia môi trường cảnh báo nguy cơ phơi nhiễm gián tiếp là hoàn toàn có thể xảy ra, đặc biệt tại khu vực đô thị, khu công nghiệp và vùng sử dụng nước ngầm.

Giảm phơi nhiễm PFAS trong sinh hoạt hằng ngày

PFAS rất khó loại bỏ hoàn toàn, nhưng có thể giảm đáng kể mức độ tiếp xúc nếu áp dụng đồng thời nhiều giải pháp.

Thay đổi thói quen tiêu dùng

• Ưu tiên sản phẩm ghi rõ không chứa PFAS
• Hạn chế sử dụng đồ chống dính ở nhiệt độ cao
• Giảm dùng bao bì thực phẩm chống dầu mỡ

Kiểm soát nguồn nước sinh hoạt

• Các chuyên gia khuyến nghị nên tiếp cận giải pháp xử lý nước sinh hoạt tổng thể, trong đó nước được xử lý ngay từ điểm vào công trình. Cách làm này giúp giảm phơi nhiễm PFAS không chỉ qua đường uống mà còn qua da và hơi nước khi tắm, giặt.

Vì sao cần tiếp cận PFAS một cách nghiêm túc?

PFAS không gây tác động tức thời, nhưng chính sự tích tụ âm thầm và kéo dài khiến chúng trở thành mối nguy khó kiểm soát. Việc chủ động hiểu và giảm rủi ro từ PFAS là một phần quan trọng trong chiến lược bảo vệ sức khỏe gia đình lâu dài, đặc biệt tại các khu vực đô thị sử dụng nước sinh hoạt tập trung.

• Hotline:  0926336393
• Email: aquiravietnam@gmail.com
• Fanpage: fb.com/aquira.vn
• Địa chỉ: 5 đường số 2, KDC Vạn Phúc, Thủ Đức, TP.HCM
• Website:  www.aquira.vn

Câu hỏi thường gặp về PFAS

1. PFAS có mùi hoặc vị để nhận biết trong nước không?

→ Không. PFAS hoàn toàn không mùi, không vị và không thể phát hiện bằng cảm quan thông thường. Chỉ các xét nghiệm phân tích chuyên sâu mới xác định được sự hiện diện của chúng.

2. Trẻ em có nhạy cảm với PFAS hơn người lớn không?

→ Có. Trẻ em và phụ nữ mang thai là nhóm nhạy cảm hơn do hệ miễn dịch và nội tiết chưa hoàn thiện, dễ bị ảnh hưởng khi phơi nhiễm kéo dài.

3. Đun sôi nước có loại bỏ được PFAS không?

→ Không. PFAS chịu nhiệt rất cao, nên việc đun sôi không giúp loại bỏ mà thậm chí còn có thể làm tăng nồng độ do nước bay hơi.

4. Vì sao PFAS được xem là nguy hiểm hơn nhiều hóa chất khác?

→ Do khả năng tồn tại lâu dài, tích tụ sinh học và gây tác động đa cơ quan, PFAS được xem là nhóm hóa chất có rủi ro dài hạn cao hơn nhiều so với các chất ô nhiễm thông thường.